خويشان شمااند مَوَدَّةً محبت و دوستى را وَ اللَّهُ قَدِيرٌ و خداى تعالى بر همه چيز توانا است وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ و خداى تعالى آمرزنده و مهربانست لا يَنْهاكُمُ اللَّهُ نهى نكرده شما را اى مؤمنان خداى تعالى عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ از آن كفارى كه مقاتله نكردند با شما در كار دين وَ لَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ و بيرون نكردند شما را از اوطان و منازل شما أَنْ تَبَرُّوهُمْ بدل اشتمالست از « الذين » يعنى مراد از نهى نكردن خداى تعالى شما را از آن كافرانى كه با شما مقاتله نكردند اينست كه نهى نكرد و منع ننمود شما را از اينكه دوستى كنيد « 1 » با ايشان وَ تُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ اى : تقضوا اليهم بالعدل يعنى حكم كنيد بسوى ايشان بعدل و ظلم مكنيد تا اين موجب الفت قلوب ايشان شود و سبب شوق ايشان بايمان گردد إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ بدرستى كه خداى تعالى دوست دارد عدل كنندگان را و گفته‌اند كه مراد ازين جماعت قوم خزاعه و بنو مذحج‌اند كه مطابق عهد و پيمان خود هرگز در مقام آزار و اذيت اهل اسلام در نيامدند و اعانت اعادى دين مبين نكردند إِنَّما يَنْهاكُمُ اللَّهُ جز اين نيست كه نهى مىكند شما را خداى تعالى عَنِ الَّذِينَ قاتَلُوكُمْ از آن كافرانى كه بعضى مقاتله كردند با شما فِي الدِّينِ در باب دين و مذهب وَ أَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ و بيرون كردند شما را از منازل شما وَ ظاهَرُوا عَلى إِخْراجِكُمْ و بعضى قوت دادند اعدا را بر اخراج كردن شما أَنْ تَوَلَّوْهُمْ بدل الذين يعنى جز اين نيست كه نهى مىكند خداى تعالى از آن كافرانى كه با شما مقاتله كردند يعنى ازين كه دوستى كنيد با ايشان وَ مَنْ يَتَوَلَّهُمْ و هر كه دوست دارد آنها را فَأُولئِكَ پس آن گروه دوست دارندگان هُمُ الظَّالِمُونَ ايشانند ستمكاران كه وضع دوستى در غير مواضع آن ميكنند و بسبب آن مستحق نكال و عذاب ميگردند . از جمله شروط صلح حديبيه آن بود كه هر كه از كفار بسوى پيغمبر هجرت كند پيغمبر او را بكفار برگرداند و بعد از آن صلح سبيعه

--> ( 1 ) - نيكى كنيد - م